گروه کشاورزی و بازرگانی رازبان
یک تصمیم جدید در حوزه تجارت محصولات کشاورزی می‌تواند بخشی از معادلات بازار علوفه کشور را تغییر دهد. بر اساس دستورالعمل اجرایی گمرک جمهوری اسلامی ایران، صادرات کاه و کلش حبوبات با کد تعرفه ۱۴۰۴۹۰۴۰ از ممنوعیت خارج شده و به‌صورت «مجاز مشروط» امکان صادرات پیدا کرده است. اعتبار این تصمیم نیز «تا اطلاع ثانوی» اعلام شده است.
سازمان توسعه تجارت ایران نیز در نامه ۶ مهر ۱۴۰۵، صادرات کد تعرفه ۱۴۰۴۹۰۴۰ با عنوان «کاه و کلش حبوبات» را به‌صورت مجاز مشروط بلامانع اعلام کرده و خواستار ابلاغ آن به گمرکات اجرایی کشور شده است.
این تصمیم برای کشاورز چه معنایی دارد؟
برای کشاورز، کاه و کلش دیگر صرفاً یک محصول جانبی و کم‌ارزش حاصل از برداشت حبوبات نیست. هر زمان که یک محصول کشاورزی بتواند وارد بازار صادراتی شود، یک بازار جدید برای فروش آن ایجاد شده است.
بازار صادراتی معمولاً می‌تواند به افزایش ارزش اقتصادی محصول کمک کند؛ زیرا قیمت تنها بر اساس مصرف داخلی تعیین نمی‌شود و تقاضای خارجی نیز وارد معادله می‌شود.
به همین دلیل، رفع محدودیت صادرات کاه و کلش حبوبات را می‌توان از منظر اقتصادی یک فرصت بالقوه برای افزایش ارزش بقایای محصولات زراعی دانست؛ به‌ویژه برای کشاورزانی که امکان جمع‌آوری، بسته‌بندی و عرضه منظم این محصولات را دارند.
اما یک نکته مهم؛ «مجاز مشروط» یعنی صادرات آزاد و بدون محدودیت نیست
در این بخشنامه یک عبارت بسیار مهم وجود دارد: مجاز مشروط.
بنابراین نباید این تصمیم را به معنای آزاد شدن کامل و بدون ضابطه صادرات کاه و کلش تلقی کرد. طبق دستورالعمل گمرک، صادرات این محصول باید با رعایت قوانین و مقررات مربوطه و تأیید سیستمی انجام شود.
از نگاه یک فعال صادراتی، این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کشاورز، خریدار و صادرکننده باید قبل از معامله، شرایط اجرایی صادرات و امکان ترخیص محموله را بررسی کنند. وجود بازار خارجی به‌تنهایی به معنای قطعی بودن صادرات یک محموله نیست.
آیا صادرات کاه و کلش باعث گران شدن خوراک دام می‌شود؟
این مهم‌ترین نگرانی بازار داخلی است.
کاه و کلش حبوبات در بسیاری از مناطق کشور بخشی از خوراک مورد استفاده دامداران است. اگر صادرات در حجم بالا انجام شود، بخشی از محصولی که پیش از این در بازار داخلی عرضه می‌شد، به خارج از کشور خواهد رفت.
در چنین شرایطی، اگر میزان عرضه داخلی کاهش پیدا کند و تقاضای دامداران ثابت بماند، احتمال افزایش قیمت کاه و کلش در برخی مناطق وجود دارد.
اما نباید از همین حالا نتیجه گرفت که صادرات حتماً باعث جهش قیمت خوراک دام خواهد شد. میزان اثرگذاری این سیاست به چند عامل بستگی دارد؛ از جمله حجم واقعی صادرات، میزان تولید سالانه حبوبات، مقدار کاه و کلش قابل جمع‌آوری، تقاضای دامداران و قیمت پیشنهادی بازارهای خارجی.
اثر احتمالی بر بازار یونجه
از منظر بازار علوفه، موضوع مهم‌تر از خود کاه و کلش، تغییر قیمت نسبی علوفه‌ها است.
اگر صادرات موجب افزایش محسوس قیمت کاه و کلش شود، ممکن است برخی دامداران برای تأمین بخشی از نیاز جیره خود، استفاده از سایر منابع علوفه‌ای را افزایش دهند. در این میان، یونجه به دلیل ارزش غذایی بالاتر می‌تواند همچنان جایگاه ویژه‌ای در جیره دام داشته باشد.
البته کاه و کلش و یونجه از نظر ارزش غذایی و کاربرد تغذیه‌ای یکسان نیستند و نمی‌توان آنها را جایگزین کامل یکدیگر دانست. بنابراین اثر این بخشنامه بر بازار یونجه غیرمستقیم و وابسته به واکنش دامداران و قیمت سایر نهاده‌ها خواهد بود.
یک فرصت مهم برای کشاورز؛ اما مشروط به مدیریت بازار
از دیدگاه کشاورزی، یکی از نکات مثبت این تصمیم آن است که می‌تواند نگاه اقتصادی به بقایای محصولات زراعی را تغییر دهد.
کشاورزی که بتواند کاه و کلش را با کیفیت مناسب، بدون آلودگی، با رطوبت کنترل‌شده و در حجم اقتصادی جمع‌آوری و آماده عرضه کند، ممکن است علاوه بر محصول اصلی، از محصول جانبی مزرعه نیز درآمد بیشتری کسب کند.
این موضوع می‌تواند در بلندمدت به توسعه زنجیره‌ای از جمع‌آوری، فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و صادرات محصولات جانبی کشاورزی منجر شود.
کشاورز نباید صرفاً به قیمت امروز نگاه کند
تجربه بازارهای کشاورزی نشان می‌دهد که با اعلام امکان صادرات، گاهی قیمت‌ها به سرعت افزایش پیدا می‌کنند و برخی فروشندگان نیز تصور می‌کنند بازار صادراتی به معنای قیمت‌های بسیار بالاتر و دائمی است.
در حالی که قیمت صادراتی تابع عواملی مانند قیمت جهانی، هزینه حمل، هزینه بسته‌بندی، کیفیت محصول، نرخ ارز، هزینه‌های گمرکی و مهم‌تر از همه تقاضای واقعی خریدار خارجی است.

بنابراین توصیه حرفه‌ای به کشاورزان این است که پیش از فروش عمده محصول، تنها به شایعات بازار یا قیمت‌های اعلامی توجه نکنند و درباره خریدار واقعی، شرایط صادرات و قیمت نهایی تحویل اطمینان حاصل کنند.

جمع‌بندی
رفع ممنوعیت صادرات کاه و کلش حبوبات را می‌توان یک سیگنال مثبت برای توسعه بازار محصولات جانبی کشاورزی دانست. این تصمیم می‌تواند برای کشاورزان و فعالان زنجیره تأمین، بازار جدیدی ایجاد کند و ارزش اقتصادی محصولی را که در بسیاری از موارد کم‌ارزش تلقی می‌شود، افزایش دهد.
در مقابل، اگر صادرات بدون توجه به نیاز بازار داخلی و در حجم بالا انجام شود، ممکن است عرضه کاه و کلش در برخی مناطق کاهش یافته و هزینه خوراک دام افزایش پیدا کند.
بنابراین، اصل صادرات به خودی خود نه تهدید است و نه فرصت مطلق؛ نحوه مدیریت آن تعیین‌کننده نتیجه خواهد بود.
برای کشاورز ایرانی، پیام این بخشنامه شاید ساده باشد:
محصولی که تا امروز بخشی از آن صرفاً «بقایای مزرعه» محسوب می‌شد، اکنون می‌تواند بخشی از زنجیره تجارت خارجی ایران باشد.
اما برای بهره‌برداری واقعی از این فرصت، باید از مرحله تولید سنتی عبور کرد و به سمت کیفیت، جمع‌آوری اصولی، بسته‌بندی، بازارشناسی و صادرات حرفه‌ای حرکت کرد.
    
    کاه و کلش حبوبات دوباره در مسیر صادرات